لنکران . بهشت ایران شمالی

بعد از سفر مقامات امریکا به باکو ، پارلمان باکو اجازه استقرار پایگاههای نظامی بیگانه در ایران شمالی را صادر کرد !!!

• شهاب الدین اردبیلی

اخیر و بعد از سفر وزیر دفاع و وزیر امور خارجه امریکا به باکو ، موضوع استقرار پایگاههای نظامی امریکا در قلمروی دولت باکو مورد توجه گسترده رسانه ها و خبرگزاریها قرار گرفت.

دولت باکو با رونمایی از دکترین جدید نظامی خود که به تصویب پارلمان باکو نیز رسید ، گام مهم دیگری در راستای برآورده کردن خواستهای امریکا برداشت. در دکترین نظامی جدید دولت باکو ایجاد پایگاههای نظامی بیگانه در داخل کشور مجاز شمرده شده و همه میدانند که سالهاست تنها کشوری که خواهان ایجاد پایگاه نظامی در باکو است  فقط امریکاست ...

آمریکا درصد تاسیس پایگاه نظامی در جمهوری آذربایجان( ایران شمالی ) است. بنا به گزارشات واصله از سوی خبرگزاری پیا هدف از سفر اخیر رابرت گیتس وزیر دفاع آمریکا به باکو نیز نیل به توافق در مورد مسایل باقیمانده در ایجاد پایگاه نظامی در ایران شمالی  بوده است. به گزارش واحد مرکزی خبر؛ کارشناسان در این خصوص می‌گویند استفاده از جملاتی با لحن ملایم در نامه باراک اوباما به الهام علی‌اف نیز با هدف آمریکا در مورد استقرار پایگاه نظامی در ایران شمالی ( جمهوری آذربایجان ) در ارتباط است. به گفته یک کارشناس، نیل به توافق در مورد عبور نیروهای نظامی آمریکا از طریق باکو به افغانستان نیز سرآغازی برای تاسیس پایگاه نظامی است. در عین حال، آمریکا امکان استفاده از چنین پایگاهی در جمهوری  آذربایجان ( ایران شمالی )در صورت مبادرت به جنگ با ایران را نیز بررسی می‌کند.همکاریهای نظامی و سیاسی و امنیتی باکو با غرب علیه مسلمانان ، ایران ، جنبشهای مقاومت حزب ا... و حماس ، و نیز همکاری باکو با دولت امریکا در اشغال افغانستان و عراق همه و همه حاکی از آن است که اگر دولت باکو از جانب قدرت ایران و هزینه های سهمگینی که ایران میتواند بر دولت نوپای باکو تحمیل کند نگرانی نداشته باشد ، البته همکاری گسترده تری با امریکا علیه ایران خواهد داشت.
مناسبات غرب با ایران اکنون به شدت بحرانی است و در اجلاس اخیر سازمان ملل متحد (شورای امنیت) در مورد اعمال تحریمها جدید علیه ایران قطعنامه ای صادر شده است . در این وضعیت  تلاش آمریکا برای استقرار پایگاه نظامی در قلمرو دولت باکو در بحبوحه چنین تشنجی در مناسبات آن کشور با ایران، قابل تامل به نظر می‌رسد. با اینحال، این مساله که مقامات باکو به استفاده از اراضی قلمروی حاکمیتی خود علیه ایران امکان خواهند داد یا نه، همچنان مبهم مانده است.چرا که بیشتر نگران پیامدهای جنگ احتمالی هستند. ایران شمالی یا جمهوری اذربایجان در گذشته ای نه چندان دور بخشی از خاک ایران بوده است که با تحمیل عهدنامه های گلستان و ترکمانچای از ایران جدا و تحت اشغال روسیه قرار گرفت. حدود 19 سال است که دولت باکو  مستقل شده است. دولت باکو بیشتر نگران آن است که در صورت وقوع جنگ و پیامدهای پیش بینی نشده آن ، بار دیگر این قسمت جدا شده از ایران به ایران ملحق شود. کارشناسان خارجی که مسایل را رصد میکنند بارها نوشته اند که مردم مرزنشین ایران در منطقه آذربایجان برای بازگرداندن مناطق از دست رفته امادگی دارند.
آندری آریشیف مدیر موسسه استراتژیک روسیه نیز این مساله را که آمریکا در صدد استقرار پایگاه نظامی در جمهوری آذربایجان می‌باشد، تایید می‌کند. به گفته وی، روند رو به گرمی موجود در مناسبات آمریکا با دولت باکو قابل درک است، زیرا آمریکا قصد دارد در مورد طرح‌هایی که در صدد اجرای آنها در منطقه است،  با باکو همکاری بکند و باکو نیز خواستار تسریع روند حل و فصل مناقشه قره‌باغ توسط آمریکاست. به گفته این کارشناس روس، تردیدی وجود ندارد که آمریکا در بحبوحه تحولات پیرامون ایران، قصد استقرار پایگاه نظامی خود در جمهوری آذربایجان( ایران شمالی ) را دارد. وی همچنین سفر اخیر وزیر دفاع آمریکا و سفر برنامه ریزی شده وزیر خارجه آن کشور به باکو را نشان دهنده عزم آمریکا برای اجرای طرح‌های خود می داند.

آسیه مهرورز کارشناس ایرانی مسایل قفقاز نیز در این باره مقاله کوتاهی نوشته است :

سفر هیلاری کلینتون وزیر امورخارجه امریکا  به باکو در چارچوب دیدار از اروپای شرقی و منطقه قفقاز صورت گرفت. وی در دیدارهای کوتاه خود از کشورهای اوکراین، لهستان، جمهوری آذربایجان( ایران شمالی ) ، ارمنستان و جمهوری گرجستان بر تعهد آمریکا در حمایت از دموکراسی( !!) تاکید کرد. 

هرچند گفتگوها درباره امنیت انرژی و مسائل حوزه نفت و گاز، راه های مقابله با تروریسم و ایجاد امنیت پایدار منطقه ای در قفقاز، در کنار چگونگی حل مناقشه قره باغ و مسائل مربوط به توسعه دموکراسی در جمهوری آذربایجان از اهداف سفر وزیر خارجه آمریکا به باکو اعلام شد.

حضور یکی از بلندپایه ترین مقامات سیاست خارجی آمریکا در باکو آنهم پس از یک دوره پر تنش در روابط دو کشور که با دعوت نکردن باراک اوباما از الهام علی اف برای شرکت در نشست بین المللی امنیت هسته ای در آمریکا و لغو مانور مشترک دو کشور از سوی باکو به بهانه نقض بیطرفی واشنگتن در مناقشه قره باغ به سود ایروان کلید خورد، از اهمیت قابل توجهی برای محافل سیاسی و رسانه ای منطقه و جهان برخوردار بود.

قبل از کلینتون  نیز رابرت گیتس وزیر دفاع آمریکا به منظور جلب همراهی باکو در همراهی با ناتو برای ارسال تدارکات این اتحادیه به افغانستان سفر کرد و بخشی از ماموریت خود را به دلجویی از مقامات باکو اختصاص داد. 

با این حال حضور وزیر خارجه آمریکا در این کشور به ویژه با توجه به اهداف مشابهی که واشنگتن در کشورهای اوکراین، لهستان و گرجستان برای پیگیری زمینه های اجرای پیمان مشارکت راهبردی دنبال می کند، اهمیت چنین تحرکاتی را در حوزه قفقاز در ارتباط با منافع راهبردی آمریکا قرار داده است؛ به ویژه اینکه به واسطه امضای پیمان کنترل تسلیحات استراتژیک میان دو کشور، موسوم به استارت و همراهی روسیه با قطعنامه ضد ایرانی 1929 اکنون گشایش جدیدی در روابط آمریکا و روسیه ایجاد شده است.

بنابراین آمریکا می کوشد از فرصت این همسویی در پیشبرد سایر اهداف منطقه ای و رفع چالش های سیاست خارجی خود در این منطقه استفاده کند.

دولت باکو در سال های اخیر تمایلات غرب گرایانه آ شکاری از خود بروز داده است که نمونه آن را می توان به حضور موثر در خط لوله نفتی باکو - جیهان، مشارکت در ائتلاف بین المللی در افغانستان و عراق ( اعزام نیرو به افغانستان و عراق )، خروج از پیمان امنیت جمعی کشورهای مشترک المنافع، عضویت در اتحادیه غربگرای گوام و طرح مشارکت برای صلح ناتو اشاره کرد. 

با این حال مقامات باکو اکنون به این درک از واقعیت رسیده اند که حتی اگر امتیازات جدیدی نیز بدهند، تغییری در استراتژی آمریکا به مفهوم رویگردانی از همسویی این کشور در قبال ارمنستان و مناقشه قره باغ بوجود نخواهد آمد. 

چنانکه تصویب کمک 10 میلیون دلاری آمریکا برای جدایی طلبان قره باغ، در کنار کمک بلاعوض 44 میلیون دلاری به ارمنستان برای سال 2010، انتشار اطلاعاتی درباره املاک فرزندان علی اف در دبی در روزنامه ها و سایت های آمریکایی از جمله واشنگتن پست و توهین و تمسخر مقامات این جمهوری، خودداری باکو از مشارکت در هزینه های طرح خط لوله گازی نابوکو، حمایت آمریکا از جریان های غرب گرا و مخالف دولت در وضعیتی که این کشور در نوامبر امسال انتخابات پارلمانی پیش رو دارد، همه اینها موجب شده است مناسبات باکو – واشنگتن دستخوش تردیدهای تازه ای شود.

همچنین مقامات آمریکا بیم آن داشته باشند تلاش باکو در ایجاد توازن در جهت گیری های سیاست خارجی خود منافع آمریکا را در حوزه قفقاز بشدت تحت الشعاع قرار دهد؛ به ویژه که آمریکا در انتقال امکانات برای سربازان ناتو از مسیر پاکستان با مشکلات امنیتی روبروست ،تکلیف پایگاه مناسب در قرقیزستان هنوز مشخص نیست و کریدور شمال همچنان آسیب پذیر است.

آمریکا از سال 2001 ده ها هزار پرواز ترانزیت بر فراز آسمان جمهوری آذربایجان( ایران شمالی ) انجام داده است، از جمله پارسال، صدهزار پرسنل آمریکایی و نیروی بین المللی با استفاده از حریم هوایی باکو به افغانستان سفر کرده یا از آن خارج شده اند و اکنون نیز در آستانه اعزام 30 هزار نظامی آمریکایی به افغانستان و احتمالا شروع عملیات نظامی ناتو در قندهار، آمریکا مایل به جلب همکاری بیشتر دولت باکو در افغانستان است. 

در چنین شرایطی به نظر می رسد دولت باکو نیز می کوشد امتیازات لازم را از واشنگتن به منظور تقویت موقعیت حزب حاکم در آستانه انتخابات پارلمانی دریافت کند و هم نقش و جایگاه خود را در معادلات منطقه به عنوان کشوری که بالقوه ظرفیت احداث پایگاه آمریکایی را در جوار ایران دارد به مقامات آمریکایی گوشزد کند. 

چنانکه الهام علی اف رئیس دولت باکو در گفتگوی خصوصی با وزیر امور خارجه آمریکا، مناقشه قره باغ را خطری برای امنیت منطقه خواند و از خانم کلینتون صراحتا خواست درباره این مناقشه میانجیگری کند. 

تاکید دولت باکو بر متعادل شدن رویکرد آمریکا در مناقشه قره باغ در حالی صورت گرفته است که کارشناسان از نیاز متقابل آمریکا به دولت باکو خبر می دهند. 

گفته می شود؛ نیروهای ویژه آمریکایی طبق دستور رئیس ستاد ارتش آمریکا امکان عملیات محرمانه در مناطق مرزی ایران را نیز یافته اند. 

براساس این دستور، ایجاد پایگاه های مخفی آمریکا در کشورهای گرجستان، ترکیه،جمهوری آذربایجان، ازبکستان و جمهوری خودمختار داغستان در فدراسیون روسیه پیش بینی شده و نیروهای عملیاتی ویژه آمریکا در همین پایگاه ها مستقر شده‌اند. 

گفتنی است؛ نیروهای اطلاعاتی و امنیتی آمریکا پیشتر چند عملیات مختلف برای دستگیری عناصر رده بالای سازمان القاعده در ایران شمالی انجام داده‌اند و برای چنین عملیاتی بستر حقوقی معینی وجود داشت که در این میان می‌توان حداقل به موافقتنامه‌های همکاری بین دستگاه های انتظامی، قضایی و امنیتی موجود بین آمریکا و باکو استناد کرد. 

ولی این بار بحث نیروهای نظامی ویژه مطرح است و آمریکا می کوشد از مصوبه اخیر پارلمان باکو مبنی بر واگذاری پایگاه نظامی به ناتو و آمریکا برای پیگیری اهداف منطقه ای خود استفاده کند.( پارلمان باکو اخیرا دکترین جدید نظامی دولت را تصویب کرده که طبق آن پایگاههای نظامی بیگانه میتواند در خاک این کشور مستقر شود . به گفته کارشناسان این دکترین صرفا جهت زمینه سازی برای ایجاد پایگاههای نظامی امریکا تصویب شده است)

در هر حال صرف نظر از اینکه چنین مجوزی با روح توافقنامه 1381همکاری دوستانه ایران و جمهوری آذربایجان مغایرت دارد،برخی اعتقاد دارند که  انتشار اخباری پیرامون ایجاد احتمالی پایگاه نظامی آمریکا در جمهوری آذربایجان( ایران شمالی ) صرفا در ادامه عملیات روانی مخالفان رابطه تهران باکو برای ایجاد حساسیت در ایران و ایجاد تنش در روابط تهران با بازیگران منطقه ای صورت گرفته است. 

برخی نیز معتقدند که  مخالفت روسیه با استقرار احتمالی پایگاه نظامی آمریکا در حوزه قفقاز که به حوزه منافع این کشور معروف است موجب خواهد شد تا آمریکا نتواند از فضای همراهی روسیه با قطعنامه ضد ایرانی شورای امنیت تا مرحله احداث پایگاه بهره برداری کند. اما به نظر میرسد این نظرها چندان منطبق با واقعیات نباشد. چرا که روسیه پایگاه « قبله » را در ایران شمالی ( جمهوری اذربایجان ) در اختیار دارد. روسیه پیشتر از امزیکا خواسته بود که به جای ایجاد سپر موشکی در اروپای غربی ، از این پایگاه استفاده کند . اوباما اعلام کرد که سپر موشکی را ایجاد نمیکند و اکنون نوبت ایجاد پایگاه در قفقاز برای امریکاست و برای این کار دولت باکو بهترین گزینه است

با این حال آنچه کلینتون کوشید از این سفر به عنوان فرصتی برای دیپلماسی قفقازی آمریکا استفاده کند، تلاش برای حفظ همراهی باکو با منافع آمریکا در قفقاز و یا دست کم جلو گیری از چرخش کامل این کشور به سمت باز یگران منطقه ای است.